Nad rzeką Pełcznicą, w głębokim wąwozie niedaleko Świebodzic, rośnie drzewo które pamięta czasy, kiedy po okolicy jeździły jeszcze wozy książęce. Cis Bolko to pomnik przyrody o obwodzie prawie 3 metrów i wieku szacowanym na 400-800 lat – prawdopodobnie najstarszy cis w całych Sudetach. Otoczony drewnianym płotkiem, podparty specjalnymi konstrukcjami, stoi w miejscu gdzie kiedyś tętniła życiem gospoda Stara Szwajcarka.
To nie jest spektakularna atrakcja na cały dzień. Ale jeśli ktoś szuka pretekstu do krótkiego spaceru w pięknej okolicy, albo chce zobaczyć jak wygląda drzewo które rosło tu jeszcze przed odkryciem Ameryki – warto wybrać się na tę krótką trasę.
- najstarszy cis w Sudetach
- piękne otoczenie przyrody
- historia związana z księciem Bolkiem
- unikalne wsparcie społeczności lokalnej
- idealne miejsce na krótki spacer
Najstarszy cis w Sudetach – historia drzewa Bolko
Nazwa cisa pochodzi od legendy o księciu Bolku, który miał odpoczywać pod tym drzewem wraz ze swoją drużyną. Przekaz nie precyzuje, który z książąt świdnickich to był – Bolków było w tej okolicy kilku, władali tu na początku XIV wieku. Co ciekawe, drzewo jest rodzaju żeńskiego, więc nazwa jest botanicznie nieco nietrafiona.
Wiek drzewa budzi spore kontrowersje wśród specjalistów. Współczesne szacunki mówią o 400-600 latach, ale sam Aleksander von Humboldt w pierwszej połowie XIX wieku oceniał wiek cisa na 800 lat. Rozbieżności wynikają z niemożności dokładnego określenia wieku – korzenie drzewa są częściowo nadpalone, co uniemożliwia precyzyjne badania. Być może słynny przyrodnik uwierzył w legendę i założył, że skoro książę odpoczywał pod cisem, to drzewo musiało być już wtedy dorodne.
Cis pospolity to roślina niezwykle trująca – praktycznie wszystkie jej części zawierają toksyny. Wystarczy kilkanaście igieł, by wywołać poważne zatrucie. Jedyną niejadowitą częścią jest czerwony miąższ owoców, ale nasiona w środku już tak.
W 2006 roku cis Bolko został oficjalnie ustanowiony pomnikiem przyrody. Obwód jego pnia wynosi od 285 do 292 cm, w zależności od źródła pomiaru. Pień jest mocno spróchniały – wcześniej wypełniono go betonową wylewką, ale zawierał dużo wolnej przestrzeni, co przy silnym wietrze groziło przewróceniem się całego drzewa.
Stan drzewa i działania ochronne
Cis Bolko niestety słabnie z każdym rokiem. Kilka lat temu gmina Świebodzice zleciła wykonanie specjalnych podpór, które nie pozwalają drzewu upaść. W 2017 roku przeprowadzono przegląd i aktualizację kart ewidencyjnych pomników przyrody – eksperci stwierdzili, że obecny stan witalny drzewa jest średni. Główne zagrożenie stanowi zbyt długi główny pęd, który może się złamać i spowodować utratę całej korony.
Drzewo jest ogrodzone drewnianym płotkiem, który również ma swoją historię. Poprzednie ogrodzenie zostało zdewastowane, a w lipcu kilka lat temu nowy parkan zbudowali po godzinach pracy burmistrz miasta wraz z pracownikami wydziału ochrony środowiska i konserwatorem. Materiał dostarczyło Nadleśnictwo Wałbrzych. Takie społeczne zaangażowanie pokazuje, jak ważny jest ten pomnik przyrody dla lokalnej społeczności.
Rezerwat Przełomy pod Książem
Cis Bolko rośnie w rezerwacie przyrody „Przełomy pod Książem”, utworzonym w 2000 roku w obrębie Książańskiego Parku Krajobrazowego. To jeden z najciekawszych fragmentów tego obszaru – rzeka Pełcznica płynie tu głębokim wąwozem sięgającym nawet 80 metrów, który miejscami przechodzi w skalisty kanion.
W rezerwacie rośnie około 130 cisów pospolitych, z których większość ma obwód pnia od 80 do 130 cm. Bolko jest zdecydowanie najgrubszy i najprawdopodobniej najstarszy z nich. Cisy są tu ściśle chronione – to gatunek rzadki i cenny przyrodniczo. Podczas spaceru do drzewa warto zwrócić uwagę na silnie pofałdowane skały po lewej stronie ścieżki – to charakterystyczny element geologiczny tego terenu.
Niedaleko cisa znajduje się wylot krótkiego tunelu, być może jednego z wielu tajemniczych obiektów drążonych przez więźniów w czasie II wojny światowej. Ktoś namalował tam farbą informację o miejscu ukrycia „Złotego Pociągu” – oczywiście nie należy traktować tego poważnie.
Gospoda Stara Szwajcarka i okolica
Przed cisem Bolko wznosiła się niegdyś piękna gospoda o nazwie Stara Szwajcarka. Dziś po budynku zostały jedynie fundamenty, które można zobaczyć w okolicy drzewa. To miejsce było kiedyś popularnym przystankiem dla turystów wędrujących po okolicach Książa. Gospoda nadawała temu miejscu inny charakter – było to nie tylko punkt widokowy, ale też miejsce spotkań i odpoczynku.
W dzielnicy Świebodzic zwanej Pełcznicą, kilkaset metrów od cisa, znajduje się też ruina średniowiecznego kościoła św. Anny, pochodzącego z przełomu XII i XIII wieku. Okrągła, o charakterze obronnym, wzniesiona w stylu romańskim świątynia została zbudowana z kamienia polnego i gliny. Według legendy zniszczyło ją uderzenie pioruna. Oba obiekty – ruina kościoła i cis Bolko – znajdują się na trasie ścieżki przyrodniczo-edukacyjnej Hochbergów.
Dla kogo jest ta wycieczka
Spacer do cisa Bolko to propozycja dla osób, które lubią krótkie, niewymagające wyprawy z elementem przyrodniczym i historycznym. Trasa jest łatwa, zajmuje niewiele czasu, a przy okazji można zobaczyć piękny fragment wąwozu Pełcznicy. Idealne dla rodzin z dziećmi – dystans jest na tyle krótki, że nawet małe dzieci dadzą radę.
To też dobry punkt na mapie dla miłośników starych drzew i pomników przyrody. Latem cis jest nieco schowany za gęstwiną liści innych roślin, więc być może ciekawiej wygląda wczesną wiosną lub jesienią, kiedy otoczenie jest bardziej przejrzyste. Miejsce nie jest oblegane przez tłumy turystów – można tu spokojnie spędzić chwilę w ciszy.
Dobrze łączy się z wizytą na Zamku Książ, który znajduje się w niewielkiej odległości. Z zamku prowadzi czerwony szlak, którym można zejść do cisa. To świetny sposób na urozmaicenie zwiedzania okolicy – po zamku można wybrać się na spacer do wąwozu.
Jak dojechać i ile czasu zarezerwować
Najkrótsza droga do cisa Bolko prowadzi od ulicy Moniuszki w Świebodzicach – to zaledwie 250 metrów spaceru. Poprowadzi nas fragment zielonego Szlaku Zamków Piastowskich oraz oznakowane ścieżki przyrodnicze. Można też zejść czerwonym szlakiem z Zamku Książ – wtedy spacer będzie dłuższy, około 3-4 godzin w obie strony, ale trasa prowadzi przez naprawdę malownicze tereny.
Przy cisie znajduje się tablica informacyjna z podstawowymi danymi o rezerwacie i samym drzewie. To też punkt początkowy ścieżki przyrodniczej prowadzącej po najciekawszych miejscach okolic Zamku Książ – jeśli ktoś ma więcej czasu, może kontynuować wędrówkę dalej.
Na samą wizytę przy cisie wystarczy 15-20 minut. Jeśli doliczyć spacer z ulicy Moniuszki i z powrotem, cała wycieczka zajmie maksymalnie godzinę. To idealna propozycja na popołudniowy spacer albo krótki przystanek podczas dłuższej wędrówki po okolicy.
Dostęp do cisa Bolko jest bezpłatny – to pomnik przyrody dostępny przez całą dobę. Nie ma godzin otwarcia ani opłat za wstęp. Warto mieć wygodne obuwie, bo ścieżka prowadzi przez teren leśny, który po deszczu może być błotnisty. Parking można znaleźć przy ulicy Moniuszki w Świebodzicach, stamtąd już tylko krótki spacer.
Miejsce nie ma zaplecza gastronomicznego ani sanitarnego – to po prostu drzewo w lesie z tablicą informacyjną i ogrodzeniem. Jeśli ktoś planuje dłuższą wycieczkę, warto zabrać wodę i ewentualnie przekąskę. Najbliższa infrastruktura turystyczna znajduje się w Świebodzicach lub przy Zamku Książ.